De Krimoorlog of de vernedering van Rusland

Gebruikersavatar
hans van de mortel
Berichten: 5594
Lid geworden op: Zo Jun 03, 2007 12:41 pm

De Krimoorlog of de vernedering van Rusland

Berichtdoor hans van de mortel » Za Jan 22, 2011 1:27 pm

Afbeelding

Een heilige oorlog tussen christenen en mohammedanen

Toen tsaar Alexander II in 1856 vrede sloot, waren bijna een miljoen soldaten gesneuveld en waren miljoenen burgers van de Balkan tot de Kaukasus gedood of verjaagd. Hoe komt het dan dat deze oorlog zo goed als alleen voortleeft in de Britse mythes van Florence Nightingale en The Charge of the Light Brigade?

In 'De Krimoorlog of de vernedering van Rusland' doet de Britse historicus en Ruslandkenner Orlando Figes (1959) op briljante manier zowel verslag van de oorzaken en gevolgen van deze oorlog als van de oorlogsverrichtingen zelf. Figes maakt zich sterk dat deze oorlog een ommekeer in de geschiedenis betekende. Voor het eerst steunden christelijke naties een moslimstaat in haar conflict met een christelijk rijk. Voor het eerst speelden de pers en de publieke opinie een doorslaggevende rol, zowel in de aanloop naar de oorlog als tijdens het beleg. Het was ook op technologisch vlak de eerste moderne oorlog: stoomschepen en spoorwegen, telegrafie en fotografie, moderne geweren en nieuwe vormen van logistiek bleken van cruciaal belang. Ook de nasleep van het conflict zette de politieke verhoudingen op zijn kop.

De Krimoorlog maakte een einde aan de conservatieve alliantie van de Europese grootmachten en gaf zuurstof aan nieuwe natiestaten zoals Italië, Roemenië en Duitsland. Bovendien verhardde de Russische afkeer van het Westen en ontstond er in het Ottomaanse Rijk een ‘diepe aversie’ tegen christenen.

Het is de grote verdienste van Figes dat hij alle aspecten van het conflict onder de loep neemt. Daarbij neemt hij soms controversiële standpunten in. Is het echt zo dat Rusland een kruistocht tegen de Turken voerde? En was die kruistocht echt begonnen met banale ruzies tussen Oosters-orthodoxe christenen en andere christenen in de Geboortekerk van Jezus in Bethlehem en de Heilige Grafkerk in Jeruzalem? Figes lezen is een genot. Zijn stijl is meeslepend, het tempo is strak, zijn ontleding is haarscherp en zijn standpunten zijn uitdagend. De Krimoorlog is een voltreffer.

Interview door Joseph Pearce
Waarom zegt u aan de lezer dat ze er goed aan doen de eerste hoofdstukken over te slaan als ze enkel over de oorlog willen lezen?
Orlando Figes: Tot nu toe begonnen haast alle boeken over de Krimoorlog bij het eerste geweerschot. Maar oorlogen komen niet uit de lucht gevallen. Ik wilde weten wat de politieke en religieuze context was. Als Ruslandkenner wilde ik bijvoorbeeld weten wat de Russische positie was in de Kaukasus en de Balkan en wat ze van het Ottomaanse Rijk wilden.

Bent u tijdens uw onderzoek op verrassingen gestoten?
Orlando Figes: De grootste verrassing viel mij te beurt toen ik door de Britse Koninklijke Archieven in Windsor ploegde en ik de commentaar las van koningin Victoria in de herfst van 1853, toen Rusland in oorlog was met Turkije en de westerse mogendheden nog aan de zijlijn stonden. Het is te hopen, schreef ze, dat de Russen de Turken een flink pak voor de broek geven en dat ze daarna alle moslims tot het christendom bekeren. Vijf maanden later moest ze aan Lord Aberdeen, haar eerste minister, uitleggen waarom Groot-Brittannië op het punt stond de oorlog aan Rusland te verklaren.

Wat was er zo drastisch veranderd?
Orlando Figes De Britse pers had het publiek sinds december 1853 klaargestoomd voor een oorlog tegen Rusland. Een storm van Russofobie waaide door de kranten. Vreemdelingenhaat was trouwens aan de orde van de dag. Er waren betogingen waarbij het gepeupel om het hoofd van Prins Albert, een Duitser, schreeuwde. De koningin dreigde zelfs met aftreden. De haatcampagne heeft haar effect niet gemist: Victoria ging overstag en steunde de oorlog. Om de monarchie te redden? Het is in elk geval hoogst merkwaardig dat de pers en de publieke opinie de aanzet tot de oorlog hebben gegeven.

Had de Russofobie ook van doen met de expansionistische ambities van tsaar Nicolaas I ?
Orlando Figes: Historici staan nog altijd voor een raadsel. Waarom was deze tsaar bereid om zijn rijk in een oorlog te storten die hij onmogelijk kon winnen? Was het louter een roekeloze gok? Een kwestie van arrogantie van de macht en van een veel te groot zelfvertrouwen omdat hij al meer dan twintig jaar aan het bewind was? Ik denk het wel. Maar hij heeft die gok vooral gewaagd omdat hij er heilig van overtuigd was dat God hem de opdracht had gegeven om oorlog te voeren tegen de heidenen. Nicolaas was een religieuze ideoloog. Hij zou en moest de orthodoxe minderheid in het Turkse rijk beschermen en als het kon onder zijn hoede brengen. Als Nicolaas I zijn gezond verstand had gebruikt, zou er nooit oorlog zijn uitgebroken. Hij wist dat zijn rijk, dat zich van de Oostzee tot de Kaukasus uitstrekte, onmogelijk efficiënt verdedigd kon worden. Hij wist dat de Britten en de Fransen sterke legers hadden, en dat de Oostenrijkers op de loer lagen om hem de voet dwars te zetten. Bovendien hebben de westerse mogendheden hem de gelegenheid geboden om zich eervol terug te trekken. En toch besloot hij de gok te wagen. Dat kan enkel verklaard worden vanuit zijn religieuze ideologie, vanuit de idee dat hij een Heilige Oorlog moest voeren.

Hoe moeilijk is het voor een historicus in de 21ste eeuw om die religieuze ijver van de 19de eeuw exact in te schatten?
Orlando Figes: Ik besef dat ik mijn hoofd op het blok leg als ik beweer dat godsdienst de motor van het conflict is geweest. Ik blijf er bij dat de tsaar zijn rijk niet enkel als een geopolitieke entiteit zag, maar ook als een religieus imperium. De moederkerk van de Russisch-orthodoxe Kerk was ten slotte de Hagia Sophia in Constantinopel. Nog in 1914 hadden de Russen hun claim op die stad niet opgegeven. Maar omdat we allemaal Marx hebben gelezen, denken we te gauw dat de fundamentele oorzaken van een conflict enkel van economische aard kunnen zijn. Oorlog gaat over handelsroutes en olie en andere natuurlijke rijkdommen, en als een land God erbij haalt, is dat alleen als alibi.

Maar waren het niet precies economische overwegingen die de Britten ertoe hebben aangezet om naar de Krim op te stomen?
Orlando Figes: Dat klopt. Rusland bedreigde het machtsevenwicht in Europa, het bedreigde het overwicht van de Royal Navy in de Middellandse Zee, en ze dachten zelfs dat de tsaar zijn zinnen had gezet op India. Daarnaast hoopten de Britten nieuwe vrije markten in het Ottomaanse Rijk te openen. Het is dan moeilijk om te beweren dat God aan jouw kant staat. Maar voor de Russen was het echt een zaak van religie. Zeker, de tsaar was bezorgd over zijn grensgebieden in de Balkan. Maar waarom? Omdat daar moslims woonden. Hij wilde die gebieden kerstenen en zo het politieke probleem oplossen. Ook de oorlog in de Kaukasus was zuiver religieus: de Russen wilden de moslims verdrijven, de moslims wilden zich niet laten verdrijven.

Laat u daarom de oorlog in de Krim beginnen in de Geboortekerk van Jezus in Bethlehem en de kerk van het Heilig Graf in Jeruzalem?
Orlando Figes: Historici hebben die ruzies in die kerken altijd als lachwekkend afgedaan. En daaruit zou dan moeten volgen dat de Krimoorlog een lachwekkende oorlog was. Maar dat was hij allesbehalve. Religie was een dodelijk ernstige zaak. Vandaag wordt er in die kerken trouwens nog altijd gekibbeld. Natuurlijk was al dat geruzie niet de reden waarom er een oorlog uitbrak. Je kunt dat gekrakeel het beste vergelijken met de moord op kroonprins Franz Ferdinand in Sarajevo in juni 1914. Die aanslag zette de deur open voor een aantal acties en reacties. In 1854 wilden de Russen in Jeruzalem en Bethlehem ernstig genomen worden. Het was een erezaak voor hen. Ze voelden zich geschoffeerd toen ze daar geen respect kregen.

Wie uw boek leest, zal ongetwijfeld merken dat er parallellen worden getrokken met de wereld van vandaag.
Orlando Figes: Die parallellen zijn mij ook opgevallen. De Britse historicus Alexander Kinglake zei honderd vijftig jaar geleden al dat landen er beter aan zouden doen om de waarheid te zeggen over de redenen waarom ze ten oorlog trekken. De echte redenen worden altijd verzwegen. Men spreekt van right against might, van een kruistocht tegen het kwaad of tegen tirannie of terreur, van vechten voor vrijheid en rechtvaardigheid. Terwijl dat niet meer dan voorwendsels zijn. In het geval van de Britten en de Fransen was het in 1854 zonneklaar: ze wilden een stok tussen de benen van de tsaar gooien. Hij bedreigde het machtsevenwicht in Europa, punt uit.

Ook de etnische zuiveringen zijn niet nieuw.
Orlando Figes: Er is niet veel veranderd, nietwaar? Tijdens de Krimoorlog slachtten de Tataren van de Krim de Russen af, en na de oorlog slachtten de Russen de Tataren af. En in Nablus en Gaza slachtten de moslims christenen af omdat ze vonden dat de Britten en de Fransen na de oorlog hun neus teveel in moslimzaken wilden steken. De Krimoorlog heeft de afkeer van de moslimwereld voor het westen flink aangezwengeld. Dat is trouwens de reden waarom die oorlog in Turkije zo goed als verzwegen wordt: hij was het begin van de bemoeizucht van het westen met de waarden van de Islam. Tot dan bestond er in de islam het milletsysteem: christenen en joden werden getolereerd, maar ze bleven tweederangsburgers. Na de Krimoorlog vroegen de westerse overwinnaars in een decreet dezelfde religieuze en burgerlijke rechten voor christenen, en die zogenoemde Hatt-i-Hümayan stootte op grote tegenstand.

En de Russische afkeer van het westen is evenmin een nieuw fenomeen.
Orlando Figes: Net als nu vonden de Russen in de 19de eeuw dat het westen met twee maten mat. En ze kregen onvoldoende respect. Rusland is per slot van rekening een grootmacht. Waarom wordt het dan met minachting behandeld? Onthullend zijn de marginalia van Nicolaas I bij een memorandum van de panslavist Michail Pogodin. Het westen doet in zijn achtertuin waar het zin in heeft en zegt dan tegen ons dat wij in onze eigen achtertuin niet mogen doen wat wij willen. Het westen gedraagt zich als een kolonialist, maar wanneer wij hetzelfde doen, roepen ze moord en brand. De commentaar zou evengoed door Poetin kunnen zijn geschreven.

Is er iets goeds uit de oorlog voortgekomen?
Orlando Figes: Het Britse leger werd hervormd. Voor het eerst zou rekening gehouden worden met de gewone soldaat. Uit die oorlog is de Tommy opgestaan. Ook het officierenkorps werd hervormd: geen jobs meer voor de aristocratie, maar voor een meritocratie. En er was Florence Nightingale, die de aanzet heeft gegeven voor een hervorming van het ziekenhuiswezen. Een indirect gevolg was de invrijheidstelling van de lijfeigenen onder tsaar Alexander II in 1861. Hij begreep dat een moderne natie geen efficiënt leger op slaven kon bouwen. Uit elke oorlog komen goede dingen voort. Maar is dat voldoende reden om een oorlog te rechtvaardigen? In enkele jaren tijd verloren miljoenen mensen hun leven of werden op de vlucht gejaagd of verbannen. De Krimoorlog was in de eerste en laatste plaats een menselijke tragedie op immense schaal.

Orlando Figes
De Krimoorlog of de vernedering van Rusland
Uitgeverij Nieuw Amsterdam
ISBN 10: 9046808947
ISBN 13: 9789046808948
Prijs: € 34,95
Religie is de vrijwillige celstraf van het verstand.

mercator
Berichten: 18522
Lid geworden op: Do Nov 06, 2008 1:36 pm
Locatie: Vlaanderen

Re: De Krimoorlog of de vernedering van Rusland

Berichtdoor mercator » Zo Jan 23, 2011 6:50 pm

Oorspronkelijke titel: The Last Crusade. Die titel is om een of andere reden niet weerhouden in de Nederlandse vertaling, ik durf wedden omdat het woord "kruistocht" te gevoelig ligt.
De Ideale Mens is een negroïde transsexueel in een rolstoel


Terug naar “Boekbesprekingen en recensies”

Wie is er online

Gebruikers op dit forum: Geen geregistreerde gebruikers en 3 gasten